Architectuurprincipes

Daan Rijsenbrij, maandag 10 november 2008

Naast architectuurvisualisaties zijn architectuurprincipes het centrale thema in de digitale architectuur. Er bestaan echter nog grote meningsverschillen over wat architectuurprincipes precies zijn. In de praktijk zie ik naast serieuze verzamelingen van architectuurprincipes nog te vaak vage lijstjes die meer lijken op een wensenlijst voor Sinterklaas dan een serieuze opsomming van architectuurprincipes die daadwerkelijk en aantoonbaar de ontwerpruimte inperken. ‘I have a dream’ is een prachtige slogan om achteraan te lopen, wellicht het juiste middel om een beweging op gang te brengen. Maar deze slogan beperkt niet de ontwerpruimte in de digitale wereld.

Waar komt de behoefte aan architectuurprincipes vandaan? In het begin van de automatisering krasten we regels code uit de losse pols. Toen na verloop van tijd dit aantal wel wat groot werd, kwamen we er achter dat het handig was om eerst een ontwerp te maken. Zo werd het technisch ontwerp geboren. Nog enige tijd later werden we ons bewust van het feit dat de geautomatiseerde systemen eigenlijk waren bedoeld voor de gebruikers. Hun wensen en eisen dienden, voorafgaand aan het technisch ontwerp, te worden gespecificeerd en vormgegeven. Dus werd het functioneel ontwerp bedacht. Omdat de automatisering tegenwoordig bedrijfsbreed wordt aangepakt zijn wij uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat je zelfs ontwerpen (zowel functioneel als technisch) niet meer uit de losse pols kan doen. Daar zijn ontwerpregels en ontwerprichtlijnen voor nodig, aangevuld met een duidelijke keuze welke industriestandaarden worden gebruikt. Om enig overzicht te krijgen worden al deze voorschriften voor het ontwerp geclusterd naar architectuurprincipes. Dus zoals reeds gesteld: architectuurprincipes dienen om de ontwerpruimte in de digitale wereld in te perken.

Architectuurprincipes komen niet uit de lucht vallen. Enkele belangrijke bronnen*  die aanleiding geven tot architectuurprincipes: knelpunten in de huidige situatie, wensen omtrent verbetering van het huidige functioneren, het ecosysteem (inclusief regelgevende context, de ketens en de compliancy eisen) en de strategische uitgangspunten voor een transformatie. Een strategisch uitgangspunt is een belangrijke uitspraak om je strategie richting te geven. Strategische architectuurprincipes zijn etaleerbaar naar de buitenwereld, zij bepalen mede het bedrijfsimago. Voorbeelden van strategische uitgangspunten zijn ‘no wrong door’, ‘one stop shopping’ en ‘de overheid vraagt niet naar de bekende weg’. Bij bovenstaande bronnen, zeker knelpunten en wensen, horen stakeholders die elk weer hun eigen viewpoint hebben met hun eigen belangen. Het is belangrijk om dit expliciet in kaart te brengen.

Een goed architectuurprincipe is concreet (in vakjargon ‘SMART’, althans in de uitwerking in ontwerpregels, richtlijnen en standaards), complexiteitsverlagend, voldoende toekomstvast, redelijk innovatief en consistent en coherent met de andere architectuurprincipes.
Naast de bron van het architectuurprincipe is het ook belangrijk om zijn impact weer te geven. Welk artefact, gerealiseerd onder architectuur, wordt beïnvloed door dat architectuurprincipe? Maak ook eens een lijst van de artefacten die je in beschouwing neemt als je een architectuur gaat formuleren!

Om IT ordelijk te kunnen toepassen in een onderneming zijn er naast architectuurprincipes nog vele andere soorten principes nodig. Te denken valt aan principes op het gebied van de IT-Governance, de compliancy- & risicobeheersing, de IT-strategie, de toepassing van nieuwe technologieën, de transformatie en de sourcing, de financiering, de kwaliteitsbeheersing, de security en de privacy, de samenwerkingsvormen binnen de onderneming, de keuzes van leveranciers en partners en de bemensing en training van de IT-afdeling. Dit zijn allemaal belangrijke principes, maar voor het grootste deel geen architectuurprincipes. Sommige zijn gerelateerd aan architectuurprincipes (security versus toegankelijkheid) of zijn de bron voor architectuurprincipes (sourcing).
Echte architectuurprincipes beperken de ontwerpruimte in de digitale wereld en vinden dus uiteindelijk hun impact in de software. Bovengenoemde principes zijn in feite bedoeld voor mensen. Omdat mensen minder discipline hebben dan computers, zijn er voor die principes borgingsmaatregelen nodig om de naleving van die principes te handhaven.

Het opstellen van een waardevolle collectie architectuurprincipes vergt een architect met analytische capaciteiten, een goed inzicht in businessbehoeftes en een goed gevoel voor de gewenste bedrijfscultuur. Dit is niet weggelegd voor de doorsnee ITer. Het formuleren van een goede architectuur is zeer moeilijk en kost heel veel inspanning (lees: werktijd en doorlooptijd). Ik meen te mogen stellen dat dat door velen zwaar wordt onderschat, zeer zeker door de opdrachtgever van een architectuur en de financier.
Vaak worden er frameworks**  gebruikt om de architectuurprincipes te kunnen ordenen. Dat is zeer nuttig om de onderlinge consistentie en coherentie te onderzoeken. Weet echter wel dat een architectuurframework, overigens net als een architectuurmethode, slechts een hulpmiddel is en nimmer de ervaring en de vakbekwaamheid van een ervaren architect kan vervangen.

* Een andere belangrijke bron voor architectuurprincipes zijn de best practices, horende bij de bedrijfstak, horende bij de besturingsfilosofie van de onderneming en horende bij de gewenste bedrijfscultuur. Vaak hebben deze architectuurprincipes geen duidelijke stakeholder anders dan het feit dat deze architectuurprincipes te maken hebben met professioneel werken.
** Dit is een soort Lundiakast, meestal twee dimensionaal, waarin de gevonden architectuurprincipes gesorteerd kunnen worden opgeborgen.

Deze column is eerder gepubliceerd in licht verkorte vorm in de Automatisering Gids, 7 november 2008, nummer 45, pagina 18.

Opmerking

Je moet lid zijn van Via Nova Architectura om reacties te kunnen toevoegen!

Wordt lid van Via Nova Architectura

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.18

Geschreven door Danny Greefhorst op 09-11-2008 20:17

Beste Daan,

Je geeft aan dat er nog veel meningsverschillen bestaan over wat architectuurprincipes zijn. Ik lijk in jouw column echter nog niet de antwoorden te vinden. Ik had eigenlijk minimaal een definitie verwacht.

Een van jouw stellingen is dat architectuurprincipes ontwerpregels clusteren. Ik vind dat een merkwaardige insteek; het zijn in de principes die leidend zijn en niet zozeer de ontwerpregels. Daarnaast benadrukt een dergelijke bottom-up visie op architectuurprincipess nu niet bepaald het strategische belang van architectuurprincipes.

Wat verder onvoldoende naar voren komt in jouw column is dat er meerdere niveau's van principes zijn: strategische principes en constructieprincipes, die meer gebaseerd zijn op algemene best-practices. Afwijkingen in deze constructieprincipes zijn minder ernstig voor de organisatie als geheel dan het afwijken van strategisch principes.

Architectuurprincipes moeten wel concreet zijn zodat duidelijk is of je er aan voldoet of niet, maar om daarmee te zeggen dat ze SMART zijn gaat te ver. Dit geldt wel voor de regels die worden afgeleid van het principe.

Mvgr,

Danny

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.18

Geschreven door Mark Paauwe op 09-11-2008 22:59

Wil de juiste definitie voor architectuurprincipe nu op staan?

Danny roept in mijn ogen terecht om een definitie. Met een definitie of duidelijke betekenis van een architectuurprincipe kunnen we in de praktijk ook veel beter en scherper architectuurprincipes formuleren. Maar wat als er meer dan 1 definitie geldig is voor het begrip architectuurprincipe in de digitale wereld, wat dan?

In mijn promotieonderzoek naar architectuurprincipes sta ik naar aanleiding van veel gesprekken en ontologisch literatuuronderzoek op dit moment zelf op de stelling dat er in de praktijk met drie betekenissen voor het woord architectuurprincipe wordt gewerkt:

Betekenis 1: Een architectuurprincipe is een holistische bedrijfsregel die men veel waarde toekent en daarom als strategisch uitgangspunt gebruikt. Bijvoorbeeld: Reuse before buy, buy before make.

Betekenis 2: Een architectuurprincipe is een enterprise-wide & IT-gerichte richtinggevende uitspraak die voor langere tijd houdbaar is of een waarheid die zelden worden gewijzigd. Bijvoorbeeld: a) Gegevens worden (bij ons) altijd zo dicht mogelijk bij de bron opgeslagen. B) De overheid vraagt niet naar de bekende weg.

Betekenis 3: Een architectuurprincipes is de duiding van de gehandhaafde werking van iets in de natuur, zoals een natuursysteem, natuurfenomeen of natuurconcept. Bijvoorbeeld: a) Tegenpolen trekken elkaar aan. b) Door het aantal verschillende soorten oplossingen voor dezelfde soort vraagstukken te laten afnemen, wordt de complexiteit van een systeem lager en de adaptiviteit hoger.

Verder observeer ik ook dat ‘architectuur’ vaak een inhoudsloze toevoeging is op de term ‘principe’. Ik heb vele documenten gezien van organisaties waar onder het kopje architectuurprincipes de subcategorieën van business principes, informatie principes en technische principes werden genoemd. Architectuur is daarmee denk ik soms een containerbegrip of synoniem voor ‘belangrijk’ of ‘strategisch’.

De vraag waar ik nog onvoldoende antwoord op heb is: Welke van deze drie betekenis wordt in de fysieke bouwwereld het meest gebruikt en is ook herbruikbaar in de digitale wereld? Betekenis 3 wordt zo lijkt het in de bouwwereld vaker gebruikt dan betekenis 1 en 2. In de digitale wereld wordt juist betekenis 1 het meest gebruikt als architectuurprincipe.

NB: De hier gegeven betekenissen zijn nog GEEN wetenschappelijke definities van het begrip architectuurprincipes. Daarvoor is het ook nu nog te vroeg in het vakgebied in mijn ogen.

Samengevat: In ons vakgebied verstaan we dus nu onder architectuurprincipe momenteel drie zaken: de gehandhaafde werking van iets in de natuur, een holistische bedrijfsregel en een richtinggevende uitspraak. Probeer daar maar eens eenheid in te krijgen bij het opstellen van architectuurprincipes.

Daan, Danny en lezer van Via Nova,
Welke definities en betekenissen hanteren jullie voor architectuurprincipe?

Voor andere definities en betekenissen of voorbeelden van architectuurprincipes en strategische uitgangspunten kun je mailen naar mark@paauwe.info

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Danny Greefhorst op 10-11-2008 08:36

Beste Mark,

Jouw onderverdeling lijkt op die van mij; jouw eerste betekenis is denk ik synoniem aan wat ik strategisch architectuurprincipe (ook wel: leidend architectuurprincipe) noem. Dit zijn fundamentele keuzes van de organisatie, die heel bewust gekozen zijn. van dit soort keuzen is er dan ook altijd een tegengestelde die ook valide zou kunnen zijn geweest (de organisatie had ook anders kunnen kiezen).

De tweede is denk ik wat ik constructieprincipe noem; dit zijn meer algemene best-practices gebaseerd op kennis en ervaring. Voor deze principes geldt dat ze eigenlijk altijd de voorkeurskeuze zijn; het tegenovergestelde beweren zou vreemd zijn. Omdat het meer algemeenheden betreft en er niet zo bewust voor is gekozen geldt dat het afwijken ervan ook minder erg is. Uiteindelijk heeft degene die de afweging maakt ook de meeste kennis van de specifieke context waarbinnen de afweging wordt gemaakt en de mate waarin de algemene best-practice van toepassing is.

Mvgr,

Danny

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Daan Rijsenbrij op 10-11-2008 09:23

Danny,

Reagerend op jouw eerste reactie.

Een column biedt slechts weinig ruimte, vandaar dat ik geen gedetailleerde uitweidingen heb gegeven. Maar ik geef wel degelijk een soort definitie: een architectuurprincipe beperkt de ontwerpruimte in de digitale wereld. Toegegeven, dit heeft in feite meer te maken met de werking van een architectuurprincipe. Bij een definitie in een exacte wetenschap verwacht je iets abstracter. Maar ja, daarom hoort architectuur ook niet (uitsluitend) aan de bètakant bij een universiteit, maar meer aan de gammakant.
Er zijn vele formele, nauwelijks leesbare definities in omloop compleet met syntactische en semantische uitwerking. Het zou verstandig zijn als hierover in Via Nova Architectura eens een nuchtere discussie wordt gevoerd.

Het is niet mijn stelling dat ‘architectuurprincipes ontwerpregels clusteren’. In de alinea waarin ik tracht aan te geven waar de behoefte aan architectuurprincipes vandaan komt, beredeneer ik dat in een ‘bottom up’ -waardse zienswijze je architectuurprincipes kan zien als een clustering van ontwerpregels etc. etc. Twee alinea’s daarboven, bij de bronnen van architectuurprincipes, laat ik duidelijk een ‘top down’ -afleiding zien.
Trouwens uit deze tekst mag je wel concluderen dat functioneel ontwerpers alleen hebben te maken met ontwerpregels, ontwerprichtlijnen en toe te passen industriestandaarden en niet met de architectuurprincipes zelf.

Jij geeft aan dat jij vindt dat in mijn column onvoldoende naar voren komt dat er meerdere niveaus van principes zijn. Ik zou zeggen lees de column nog eens nauwkeurig door. Ik vind dat er meerdere niveaus van architectuurprincipes zijn, en dat nog in meerdere dimensies. Zie het scriptieonderzoek dat ik heb begeleid aan de Radboud Universiteit. Ook de boomachtige structuren in de ordening van architectuurprincipes is een onderwerp voor nadere, doch praktische academische verdieping.
Het begrip ‘constructieprincipe’ is enigszins belast door de grote verscheidenheid aan opvattingen daarover. Zo geeft Jaap van Rees een heel andere, overigens ook redelijk legitieme inhoud aan dit begrip dan ik (zie mijn inaugurele rede).

Jouw laatste opmerking over SMART zijn begrijp ik niet want dat staat letterlijk in mijn column.

Vriendelijk groet,
Daan.

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Daan Rijsenbrij op 10-11-2008 09:41

Mark,

Reagerend op jouw eerste reactie.

‘Reuse before buy, buy before make’ is geen architectuurprincipe, maar een heel verstandig realisatieprincipe.
Laten we ophouden alle wijze adviezen in de IT gelijk te bombarderen tot architectuurprincipes.

Zowel ‘gegevens worden (bij ons) altijd zo dicht mogelijk bij de bron opgeslagen’ als ‘de overheid vraagt niet naar de bekende weg’ zijn architectureel van aard. Het eerste is een architectuurprincipe, het tweede is een strategisch uitgangspunt dat geconcretiseerd kan worden naar belangrijke architectuurprincipes.

Jouw derde betekenis vind ik, in alle bescheidenheid, iets te zweverig.

Je hebt volkomen gelijk dat architectuur een container begrip is geworden. Dat geldt nog veel erger voor enterprise architecture (ik gebruik doelbewust de Engelse benaming voor deze Amerikaanse gewoonte om alles groots te doen klinken).

Vriendelijke groet,
Daan.

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Mark Paauwe op 10-11-2008 12:19

Daan en Danny,

Bedankt voor de discussie tot zover. Ik hoop dat overigens heel snel ook anderen hier gaan reageren op onze inzichten.

Bij deze een post van het architectuurprincipesschema zoals ik dat nu in beeld heb.
Zie: mpaauwe - Dragon1 Architectuurprincipesschema v0.3c.pdf

Bij elke van deze soorten principes heb ik twintig voorbeelden die ik op korte termijn als doorzoekbare database op de research website ga zetten.

Wat ik probeer is om via de weg van 'welke architectuurprincipes gebruikt men in de praktijk' te komen tot een goed ontologisch overzicht. En aan de andere kant via de weg van bestudering van bouwkundige architectuur te komen tot een bewezen theoretische raamwerk en definities van soorten principes. Met als onderzoeksdoel praktijk en theorie aan elkaar te kunnen verbinden.

Met vriendelijke groet,
Mark Paauwe ( mark@paauwe.info)

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door dicker op 11-11-2008 13:30

“principes” tegenover “principieel handelen”

Beste allen,

In de discussie gaat het vaak over definitie van principes. Ik meen dat diegene die een definitie wil geven eerst moet bepalen welk soort definitie hij kiest en waarom. Zie eens de Stanford Encyclopedia of Philosophy over verschillende soorten definities. Mijn bijdrage aan deze discussie is een andere, een positieve naar ik hoop. Ik ga verder door te stellen dat het benaderen van principes middels definities een doodlopende weg is die enkel doodgeboren kinderen baart. In de scholastiek was het gewoonte om moeilijk te kijken en zich dan af te vragen wat de essentie en het wezen van een perenboom was; wat het wezen van een driehoek was? Het merkwaardige is dat iedereen een driehoek of een perenboom te herkent zonder kennis te hebben van een definitie. Iedereen weet wat een perenboom en driehoek is. Het is niet vruchtbaar om bij de vraag stil te blijven staan wat het wezen van een perenboom is. Wat wel vruchtbaar is, zei Descartes die zich verzette tegen de scholastiek, is je af te vragen wat de werking is van een perenboom. Je kijkt dan naar de perenboom als proces en vraagt je af hoe dat proces in elkaar zit. Dat levert wel kennis op zoals in de biologie gebruikelijk. Mij interesseert de definitie van een wasmachine niet maar wel hoe hij werkt en zeker als de machine kapot is. Wat betekent dit voor principes? De benadering via definities is onvruchtbaar zoals blijkt. Wat je wel kunt doen is kijken naar “principieel handelen” en je niet druk maken over een definitie van principe. Er is een analogie met “intentie” en “intentioneel handelen”, zie hiervoor via bovenstaande encyclopedie het werk van o.a. Herbert Paul Grice omstreeks ongeveer 1970. Merk op dat een principe ook een bepaalde intentie heeft en nauw verbonden is aan concerns van stakeholders. Wat Daan schrijft in de openingsbijdrage over principes heeft precies te maken met de werking als grens van een principe bij het handelen van mensen en heeft niets met een definitie van een principe te maken. Kortom ik ben ervan overtuigd dat de focus op “principieel handelen” vruchtbaar is. Het zal wel duidelijk zijn dat ik geen enkele definitie van principe meer wil zien.

Met vriendelijke groet,
Math Dicker

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Karin Middeljans op 11-11-2008 13:57

Ik heb je artikel gelezen. Inderdaad er zijn meningsverschillen over wat architectuurprincipes precies zijn. Ik ben het met je eens dat principes richting geven aan het ontwerp, ik denk dat jij dit beperking van de ontwerpruimte noemt. Ik moet toegeven dat beperking van ontwerpruimte 'strenger' klinkt als richting geven, maar de intentie is hetzelfde (comply or explain).

Het SMART formuleren van principes zie je inderdaad niet vaak, eigenlijk heb ik persoonlijk nog nooit gezien SMART principes gezien. De meeste mensen die ik hoor over principes, en wat ik ervan lees, is dat principes tijdsonafhankelijk zijn. Wat vind jij daarvan? Dit zou volgens mij betekenen dat de 'T' in SMART het niet gaat doen. En als je iets niet in tijd kan meten...tja, dan wordt het meer een management praatje dan een beperking van een ontwerp. Dus waar gaat het dan nog over? Afijn, ben benieuwd hoe jij hierin staat.

Wat ik leuk vind is dat je schrijft dat naast de bron van principes ook de impact van principes moeten worden weergegeven. Je duidt dan op de impact van principes op andere architectuurartefacten. Ik zou nog een stap verder gaan, en de impact op de situatie in het bedrijf weer geven, dat wordt je als adviseur ook gevraagd. Je zou dit kunnen zien als de meer menselijke weergave van de impact, ik kan me voorstellen dat je dit ook bedoeld hebt (of juist niet?).

Ik vind ik het altijd verhelderend om nogmaals duidelijk te maken waar iets vandaan komt, in dit geval de principes. En waar het nu is, in dit geval ontwerpruimte in de digitale wereld in te perken. Mijn vraag hierbij is... waarom heb je het hierbij gelaten? Waarom laat je principes in de digitale wereld en haal je ze daar niet uit? Is dit voor jouw het eindpunt van de principes?
Als ik verder lees in je artikel vind ik het antwoord geloof ik. Als ik het goed interpreteer verbind je principes aan de digitale wereld, aan de software. Je noemt dat er andere principes zijn, maar die behoren voor jou niet in de digitale wereld, deze digitale wereld associeer je met het woord architectuur. Heb ik je goed begrepen?

Ik zie architectuur als veel breder. Niet alleen het digitale deel, maar ook de rest van de organisatie. Het ontwerpen, of het beperken van het ontwerp, van een organisatie vind ik ook een vorm van architectuur. En deze vorm komt steeds vaker voor en moet je eens kijken wat een gedrochten er 'ontworpen' worden, en hoe geweldig (not) dit alles werkt. Deze architecturen worden volgens mij steeds belangrijker. Dit zijn inderdaad geen digitale architecturen, daar heb je gelijk in, maar in mijn beleving zijn het wel degelijk architecturen.

Ik heb overigens geen enkel 'probleem' met de term digitale architectuur. Ik vind het ook een heel belangrijke architectuur. Ik plak alleen het woord digitaal niet 1:1 op het woord architectuur.

grt. Karin

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Hans Bot op 11-11-2008 18:02

Een formele definitie voor een principe heb ik niet, maar ik hanteer wel al jaren de volgende lakmoestest:

1. Een principe verwoordt een belangrijke keuze
2. Een principe is geformuleerd als een stelling, in de tegenwoordige tijd
3. Een principe is aanvechtbaar - het tegenovergestelde kan heel goed ook een valide keuze zijn
4. Een principe is relevant (\'so what proof\')
5. Een principe zet aan tot actie

Met deze vuistregels vallen een heleboel \'open-deur-principes\' door de mand. Het betekent ook dat principes een tijdgebonden karakter kunnen hebben. Waar het scheiden van presentatielogica misschien vroeger een belangrijk ontwerpprincipe was, is het in sommige omgevingen nu zo vanzelfsprekend, dat het niet meer herkend wordt als een belangwekkende keuze die ook maar tot enige actie aan zou zetten.

Bij het vastleggen van een principe raad ik altijd aan om de rationale van de keuze te beschrijven - dat maakt het makkelijker om later te kunnen beoordelen of een principe aangepast moet worden, of misschien in een bepaalde situatie niet van toepassing zou moeten zijn. Dank bijvoorbeeld aan het al genoemde principe \"Reuse before Buy, Buy before Build\"- dat wordt op basis van de oorspronkelijke rationale inmiddels soms aangevuld met \"Subscribe before Buy\".

Een tweede tip is het expliciteren van de jurisdictie. Veel principes zijn geldig binnen een bepaald domein - en hebben daar buiten geen waarde. Het is naar mijn ervaring beter om principes aan domeinen te koppelen, dan om een hierarchie te onderkennen. Domeinen zijn veel flexibeler - een principe kan best bij twee of meer domeinen horen; domeinen kunnen elkaar overlappen, er kunnen simpel domeinen toegevoegd worden - en doen ook veel meer recht aan de complexiteit die de werkelijkheid nou eenmaal vaak kenmerkt.

Tenslotte nog een wat filosofische opmerking. Ik ben eerder van de rekkelijken dan van de preciezen. Een principe moet niet \"uit principe\" worden toegepast. Als er goede gronden zijn om in een bepaalde situatie een principe niet van toepassing te verklaren, als er hogere belangen in het spel zijn, durf dan pragmatisch te zijn. Principes zijn tenslotte geen doel op zich.

Hans Bot.

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.17

Geschreven door Pieter Buitenhuis op 12-11-2008 22:05

Beste Daan en anderen,

Sinds de oprichting van dit forum lees ik regelmatig met veel interesse de verschillende bijdragen. En bij deze mijn eerste bijdrage: ik kan natuurlijk niet anders na mijn afstudeeronderzoek vorig jaar waarin ik de syntaxis (vorm) en semantiek (inhoud) van (architectuur-)principes heb onderzocht.
Daarin heb ik mij concreet bezig gehouden met de manier waarop principes geformuleerd moeten worden en aan welke kwaliteitscriteria deze zouden moeten voldoen. Dit zowel op het niveau van een set principes, een principe en de verschillende componenten van een principe.

Indertijd heb ik geconcludeerd dat er weinig consensus bestaat over wat een principe is en hoe deze geformuleerd zou moeten zijn. Sinds mijn afstuderen moet ik helaas ook concluderen dat er weinig echt nieuwe inzichten zijn ontstaan in het vakgebied. Jammer, maar daarover is in bovenstaande bijdragen al uitvoerig op ingegaan. Een ultieme definitie zou ook het doel niet moeten zijn, maar wat meer eenduidigheid zou ons vakgebied ook verder professionaliseren.

Graag ga ik in op onderstaande punten die mij net al lezend het meest zijn bijgebleven. Alvast mijn excuses als het te onsamenhangend zal blijken te zijn...

1) ontwerpers en architectuurprincipes.
Ik snap niet zo goed waarom een ontwerper alleen te maken zou mogen hebben met de regels, richtlijnen en standaarden. Aangezien voorschriften niet alle ontwerpruimte kunnen inperken is het weldegelijk nuttig om als ontwerper te weten waarom bepaalde dingen zo moeten. Door dan gebruik te maken van de principes kan een systeem wel in ‘de geest van de architectuur’ ontworpen worden.

Overigens moest ik in mijn onderzoek concluderen dat het lijkt alsof voorschriften zich tot elkaar in een soort doel-middelen hiërarchie bevinden. Zodoende wordt het heel lastig om typen voorschriften van elkaar te onderkennen: wat voor het ene voorschrift een detaillering is, kan een veralgemenisering van een ander voorschrift zijn.

2) ‘reuse before buy, before make’
Ik snap niet zo goed waarom dit geen architectuurprincipe is. In mijn ogen beperkt dit de digitale ontwerpruimte. Er zullen andere bit’s en byte’s in de organisatie te vinden zijn wanneer men dit hanteert. Overigens zou ik architectuurprincipes niet willen beperken tot alleen de digitale wereld. Wat mij betreft zou een architectuurprincipe ook alleen de bedrijfsvoering mogen inperken.
Dit brengt mij op een ander punt: hoe kunnen wij discussiëren over de definitie van een architectuurprincipe wanneer architectuur zelf niet unaniem gedefinieerd is?

3) Principe als natuurmechanisme
Mark’s visie op principes heb ik tijdens mijn afstudeeronderzoek ervaren als zeer verfrissend. Juist door te weten welke mechanismen er (moeten) inwerken op bepaalde systemen kan de ontwerper hiermee rekening houden in het ontwerp.

4) SMART

Het SMART acroniem is tevens een onderdeel van mijn onderzoek geweest. Ik heb een substantieel aantal architecten gevraagd hoe zij de SMART-ness van een principe zouden bepalen. Uitkomst: Significant, Measurable, Achievable / Attainable, Relevant en Traceable.
Vanuit deze enquête is ook te concluderen dat een principe traceable en timeless moet zijn. Een principe moet natuurlijk niet elke week aangepast worden, maar helemaal tijdloos hoeft een principe ook niet te zijn. Een principe bevindt zich namelijk binnen een context en een kader.
Dit kader moet alleen zo tijdloos mogelijk zijn, maar is daarmee dan wel time-bound.

Groeten!

Pieter Buitenhuis

Ps 1) In een andere bijdrage zal ik kort mijn conclusies uit het onderzoek mbt de syntaxis en semantiek van een principe uiteenzetten.

Ps 2) Daan haalt in zijn eerste alinea de beroemde uitspraak van Martin Luther King aan; misschien is het tijd om deze te vervangen door ‘Change: yes we can!’? :-)

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.15

Geschreven door Pieter Buitenhuis op 12-11-2008 22:56

Zoals beloofd een korte samenvatting van mijn conclusies destijds. Voor een uitvoerige beschrijving verwijs ik graag naar mijn scriptie, onder andere te vinden op deze website.

http://www.via-nova-architectura.org/scripties/radboud-universiteit...

-- algemeen

Geconcludeerd is dat de huidige architectuurvisie op principes een duidelijk onderscheid tussen de verschillende soorten voorschriften onmogelijk maakt. Bovendien is geconstateerd dat er nogal wat aan te merken is op de huidige visie op architectuurprinci¬pes:
• er ontbreekt een duidelijke positionering van het principe;
• principes zijn vaan niet stellend genoeg geformuleerd;
• de geldigheid van een principe wordt meestal niet afgedwongen;
• het ‘richtinggevende’ aspect van een principe wordt op een verkeerde wijze gehanteerd.

In de praktijk geformuleerde principes bevatten vaak onmeetbare, ambigue en wensende formuleringen. Daarnaast worden veelal beweegredenen bij de implicaties beschreven en andersom. Dit alles maakt een principe moeilijker te interpreteren en verliest een principe zijn sturende karakter.
Overigens is het schrijnend om te moeten constateren dat er nog veel principes in omloop zijn welke uit 1 of 2 regels bestaan.

-- syntaxis
De syntaxis van het principe draait om de vorm van het principe. De inhoudelijke en contextuele attributen zijn te vatten in het template dat in mijn scriptie (blz II-50) te vinden is.
In deze sectie zullen de verschillende inhoudelijke componenten van het principe worden benoemd. Een dergelijke strikte scheiding van componenten maakt het gehele principe direct eenduidiger en beter communiceerbaar. Dit vergroot het sturende karakter van de architectuur. Onderstaande componenten hebben elk zowel een (semi-)formeel als een natuurlijke taal versie.
Daarnaast is het mogelijk dat bepaalde componenten, zoals obstakels en acties, door de tijd heen aangepast worden. De taal zou het zodoende mogelijk moeten maken om meerdere versies van hetzelfde principe bij te houden.
Overigens ben ik van mening dat het noodzakelijk is om per opdrachtgever te bepalen in welke mate van detail een principe geformuleerd moet worden. Hoe volwassener de organisatie, hoe volwassener een principe uitgeschreven kan worden.

Naam / titel
Vaak wordt het principe geopend met een korte zinsnede. Dit component moet de essentie bevatten en eenvoudig te onthouden zijn. Zinsneden als ‘Information; anywhere, anytime, anyhow’ en ‘We vragen de klant nooit naar de bekende weg’ zijn prima voorbeelden om als krantenkop te fungeren. Dit kan de communiceerbaarheid en memorability van het principe enorm verbeteren.

Uitspraak / Omschrijving (‘statement’)
De essentie van het principe dient te worden omschreven in het principestatement. Of zoals The Open Group stelt: ‘to communicate the fundamental rule’. Unaniem wordt gesteld dat een principe uit een aantal componenten bestaat en dat deze component de kern of de essentie van het principe vormt. Een uitvoerige uitwijding is dan ook niet noodzakelijk.
Vaak wordt er echter geen onderscheid gemaakt tussen de omschrijving van het principe en een naam, titel of krantenkop. Deze scriptie volgt echter de lijn om twee componenten te gebruiken en zodoende een aparte naam of titel te gebruiken. Dit biedt de kans om enerzijds een rijke taal te creëren met verschillende mogelijkheden en anderzijds om het mogelijk te maken een principe voor verschillende doelgroepen geschikt te maken. De titel kan dan gebruikt worden puur voor de communicatie (bijvoorbeeld aan het hogermanagement in een onderneming) en het statement voor de echte omschrijving.

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.15

Beweegredenen (‘rationale’)
Een principe dient beweegredenen te hebben om te worden opgenomen in de architectuur. Een principe moet namelijk een keuze zijn. Daarnaast moet er veelal moeite gedaan worden om een principe uit te voeren of te hanteren in het maken van beslissingen. Er moet dan worden aangegeven waarom het van belang is om dit principe toch te gebruiken. Dit verhoogt de acceptatie en de naleving van het principe en dient op syntactisch niveau afgedwongen te worden.
De rationale kan bestaan uit referenties naar andere voorschriften, concerns (issues, needs) en/of het ondernemings- of bedrijfskader (waaronder strategie, doelstellingen, drivers en goals).

Onderbouwing
Daar waar anderen hierin de beweegredenen benoemen voor het principe, kan men ook onderbouwen waarom het principe in een gegeven context en gebruik gaat werken. Dit zorgt ervoor dat een principe ‘proven’ is.
Vaak zijn architecten bezig nieuwe principes te formuleren terwijl het eigenlijk beter is om referentiearchitecturen te gebruiken en te onderbouwen waarom deze set principes, gegeven de concerns (issues en needs) in de nieuwe situatie zal gaan werken. Dit zal het architectuurvakgebied ook veel volwassener maken. Klanten kopen toch ook geen producten zonder de garantie dat het product ook gaat werken? Veelal mist deze onderbouwing en de bijbehorende validatie nog bij een geformuleerde architectuur.
Deze component kan als onderdeel gezien worden van de oorspronkelijke rationale.

Implicatie / consequenties (‘Implications’)
Naast de beweegredenen moeten ook de implicaties en consequenties (de gevolgen), die het uitvoeren van het principe met zich meebrengen, beschreven worden. Dit is wel afhankelijk van het feit of het principe een opendeur mag zijn. Het benoemen van de implicaties en consequenties zorgt ervoor dat de gevolgen van het implementeren van een principe geïdentificeerd worden. Deze identificatie moet niet tot in den treuren gedaan worden; het is toch niet mogelijk om een complete lijst aan implicaties op te leveren en dat zou tevens te veel tijd kosten. Dit staat haaks op de, vaak gehanteerde, ‘just-in-time’ en ‘just-enough’ prin¬cipes en op de eis om geen papieren tijger te creëren.

Vanuit een implicatie of consequentie dienen acties geformuleerd te worden. De implicatie is iets waar de onderneming rekening mee moet houden bij het willen hanteren van het principe; acties dienen uitgevoerd te worden om deze implicaties te bewerkstelligen.

Een principe is beter te interpreteren als de lezer weet wat voor type uitspraak hij of zij leest. Zodoende is het beter om dit expliciete onderscheid tussen implicaties en acties te maken. Tevens biedt het de architect duidelijke syntactische handvatten om een zo compleet mogelijk principe te formuleren (wanneer gewenst). Wanneer de architect dit onderscheid dus liever niet maakt (bijvoorbeeld om pragmatische redenen), dan zal de taal dit niet eisen van de architect.

Obstakels
Daar waar de implicaties gaan over de gevolgen van het principe, is het ook mogelijk om te kijken naar de (fundamentele) factoren die het implementeren van het principe hinderen. Door deze belemmeringen of obstakels te identificeren wordt het ook eenvoudiger om de juiste tegenacties te nemen. Implicaties zijn dan ook zeker geen obstakels!

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.15

Assurance
In een aantal publicaties wordt er een nieuwe dimensie toegevoegd welke specifiek ingaat op het kunnen volgen van principes. Dit heeft een aantal voordelen: 1) het biedt een handvat om het principe eenduidig en meetbaar te formuleren, 2) het biedt mogelijkheden om het handhaven van het principe te concretiseren en 3) de voortgang van het implementeren van het principe kan gevolgd worden.

Het operationaliseren van principes in meeteenheden is te vergelijken met het formuleren KPI’s vanuit KSF’s. Deze prestatie-indicatoren geven de bestuurder (meet-)instrumenten in handen om de strategie (van de onderneming) te besturen.
Dit is een nieuwe beweging binnen het architectuurvakgebied en is, mede daarom, nog niet breed gedragen. Genoeg architecten vinden het onzinnig om bij elk principe metrics te benoemen. De waarheid zal ergens in het midden liggen. Het benoemen van metrics geeft de architect een middel in handen om principes precies te for¬muleren en om onderliggende voorschriften te achterhalen. Maar dit moet de architect niet overdrijven. Anders ontstaat er een regelmonster en een papieren tijger. Men moet niet alles dood willen regelen. Het lijkt zinvoller om alleen geclusterde, belangrijke principes te voorzien van meeteenheden. In de toekomst zal hier nog meer onderzoek naar gedaan moeten worden. Dit zou ook prima passen in theorieën over het opzetten van referentiearchitecturen.

Handhavingsmechanisme
Belangrijk is om ieder principe een handhavingsmechanisme te geven. Dit mechanisme bestaat onder andere uit het benoemen van een eigenaar, uit acties en in te richten processen om vooraf, tijdens en achteraf de impact van het principe te kunnen volgen en daar waar nodig bij te sturen.

Daarnaast kunnen een hoop, ook belangrijke, logistieke attributen onderkend worden.

Ik kan mij goed voorstellen dat er van een principe meerdere versies, in de tijd gezien, kunnen bestaan aangezien de obstakels, implicaties en acties best tijdgebonden kunnen zijn. Immers, acties kunnen uitgevoerd worden waardoor de obstakels geen obstakels meer zijn. Dit zou zeker gelden wanneer een principe wordt geformuleerd als een geldig fenomeen binnen een expliciet gedefinieerd context en kader.

-- semantiek
Op semantisch niveau zijn een groot aantal kwaliteitsaspecten de revue gepasseerd en geanalyseerd.
Dit heeft geresulteerd in semantische formuleerrichtlijnen welke bij moeten dragen
aan beter geformuleerde principes (zie II-48). Hierbij moet men denken aan ‘formuleer een principe technologie- en leverancieronafhankelijk’ bij het kwaliteitsaspect ‘fundamenteel’.
Een aantal behandelde kwaliteitsaspecten: consistentie, coherentie, eenduidigheid, holistisch, robuustheid, relevantie, realisme, afdwingbaarheid, stellend en dwingend, traceerbaarheid, actiegeoriënteerd, etc.

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.15

Een aantal richtlijnen:
• Formuleer een principe zo tijdloos mogelijk (een zo ruim mogelijke tijdspanne).
• Streef ernaar om een principe dusdanig te formuleren dat zoveel mogelijk aspecten van een artefact of domein ingeperkt worden.
• Formuleer een titel welke simpel en beknopt is.
• Formuleer een principe altijd zo eenduidig mogelijk (binnen de grenzen van de natuurlijke taal).
• Definieer ambigue begrippen en relaties expliciet.
• Streef naar een helder en beknopt geformuleerd principe (beweegredenen, statement en implicaties).
• Spits de formulering toe op de doelgroep; hanteer de taal van de doelgroep.
• Formuleer een principe welke een overtuiging uitspreekt.
• Formuleer herkenbare en/of acceptabele beweegredenen.
• Zorg voor een handhavingsmechanisme.
• Zorg dat de eigenaar een gezag of mandaat heeft.
• Formuleer in de tegenwoordige tijd.
• Formuleer precies en eenduidig zonder te stranden in onnodige details (beknoptheid).
• Specificeer de beweegredenen.
• Vermijd zoveel mogelijk het gebruik van woorden die opties openhouden (bijvoorbeeld ‘kan’, ‘eventueel’, ‘optioneel’, etc) en zwakke uitdrukkingen als ‘zo minimaal mogelijk’, ‘makkelijk’, ‘effectief’, ‘normaal’, ‘tijdig’, etc).
• Concretiseer zwakke uitdrukkingen als ‘zo minimaal / maximaal mogelijk’ naar meet¬bare uitdrukkingen.
• Vermijd zoveel mogelijk het gebruik van kretologieën .
• Vermijd het gebruik van constructies als ‘wij willen’ en ‘wij moeten’.
• Neem ‘opendeur’ principes mee in een bijlage, zeker voor een enterprise architectuur.
• Formuleer alleen eenduidige uitspraken waarvan bepaald kan worden of deze, op een gegeven moment in de tijd, geldig zijn.
• Streef naar een goede verhouding tussen het abstract formuleren, de gedetailleerdheid van de context en het kunnen handhaven van het principe.
• Vermijd het gebruik van ambigue woorden of zinsneden (zie in deze scriptie voor een aantal voorbeelden).
• Vermijd het gebruik van kretologieën, deze zijn vaak niet eenduidig genoeg.
• Gebruik zo veel mogelijk termen en definities uit de doelgroep.
• Definieer expliciet termen welke meerdere betekenissen kunnen hebben.

-- noodzakelijkheid SMART

De vraag dient gesteld te worden of iedere uitspraak SMART moet zijn. De beroemde toespraak ‘I have a dream’ van Martin Luther King was niet SMART. Immers, de toespraak was niet meetbaar en niet tijdsgebonden. Maar het was wel een briljante toespraak, zeer inspirerend en activerend.
Dergelijke uitingen zijn vaker te herkennen bij leiders, meer in het bijzonder bij managers van ondernemingen. Denk maar aan de marketingkreten van Nokia en Philips. Wie het onbekende wil verkennen kan niet specifiek zijn. Meetbare resultaten leiden tot calculerend gedrag. Acceptabele doelen zijn niet confronterend.
Realistische doelen zijn niet ambitieus. Tijdgebonden doelen hebben een beperkte houdbaarheid. SMART-ness is dus wel nuttig om te gebruiken, maar het legt ook beperkingen op die zeer waardevolle doelstellingen uitsluiten.
Zodoende is te stellen dat het SMART maken van uitspraken erg nuttig is, maar dat dit motiverende, inspirerende en activerende uitspraken niet mag uitsluiten. Een goede mix van beide soorten uitspraken, waarbij de SMART uitspraken de operationalisatie dienen te zijn van de andere uitspraken, zal pragmatisch de beste oplossing zijn. Dit geldt zeker ook voor een architectuur voor een onderneming.

Groeten!

Pieter

Reactie van Stichting Digital Architecture op 6 Juni 2012 op 11.14

Geschreven door Mark Paauwe op 12-11-2008 23:21

It is time for the killer principle

Reagerend op de bijdrage van Pieter,

Het is goed dat je nog even jouw waardevolle scriptie samenvat als bijdrage. Veel bruikbare tips. Nu zou ik echter ook graag voorbeelden van principes willen zien en ook een onderverdeling in ontologische soorten (gericht op de functie van het principe). Dat helpt ons allemaal weer een stapje verder. Want ik denk dat het opschrijven van theorie en definities niet veel waarde heeft als we niet met een voorbeeld laten zien welke functie een principe-uitspraak in de praktijk heeft, 'anders dan richting geven'.

[Als ik het over definities heb dan bedoel ik beschrijvende definities en geen stipulatieve definities. - Zie Stanford]

Ik ben zeg maar op zoek naar de killer-app onder de principes; the killer principle

In mijn vorige bijdrage op deze column heb ik een link staan naar een architectuurprincipesschema waarin ik verschillende soorten principes onderken zoals die in de praktijk worden gebruikt, waarbij steeds 'architectuurprincipe' de bron is van alles.

In het architectuurprincipesschema staan nog geen definities voor de soorten principes en ook de relaties moeten nog hard worden gemaakt door mij. Maar eerst eens een longlist van soorten principes samenstellen.

Welke opdeling in soorten principes gebruik jij of herken jij in de praktijk en wat is een treffend voorbeeld principe voor de soort? Niet wat je theoretisch gezien zou kunnen bedenken.
Het gaan om de hoofdsoorten en niet om achter alles het woord principe te plakken (zoals productprincipes, procesprincipe, etc...). Voor welke grote groepen of bepaalde onderwerpen worden nu lijsten van principes geformuleerd? En hoe kom je dan aan deze soorten of onderverdeling.

Ik stel trouwens deze vraag niet alleen aan Pieter, maar aan alle lezers.

Met vriendelijke groet,

Mark Paauwe ( mark@paauwe.info)

Sponsoren

Sessies

17-04: GIA sessie over data-driven multi-channel marketing meer...

26-04: KNVI sessie over Architecture Mining meer...

Advertenties

Je kunt hier adverteren

© 2018   Gemaakt door Stichting Digital Architecture.   Verzorgd door

Banners  |  Een probleem rapporteren?  |  Algemene voorwaarden