Organisatie/ICT alignment in 13 Nederlandse organisaties

Theo Thiadens, donderdag 10 maart 2011

Een toepassing van het Amsterdams Informatiemanagement Model (AIM-model)

Het Amsterdams Informatiemodel (AIM) ofwel het AIM-model is in Nederland bij overheid en semi-overheid populair (Maes, 2003). Het wordt gebruikt om de afstemming tussen bedrijfsprocessen en de voor nodige informatievoorziening en de ICT helder te krijgen. Dit artikel gaat in op de invulling van de zes vlakken van het AIM-model, die over informatievoorziening en ICT gaan. Deze invulling is in 13 grote overheidsorganisaties in kaart gebracht. Elk van deze zes vlakken leveren producten en diensten op. Het werk in elk vlak wordt beïnvloed door het werk in andere vlakken. En elk vlak kent een organisatie en besturing.

Het artikel laat zien, dat bij de invulling van de zes onderzochte vlakken veelal het inrichtingsvlak in de kolom informatiemanagement en het strategie vlak in de kolom ICT niet of slechts ten dele zijn ingevuld, Voorts valt op, dat er verschillen zijn in invulling is van het AIM-model tussen de onderzochte organisaties in het onderwijsveld en de overige onderzochte overheidsorganisaties. Deze verschillen uiten zich onder andere ten aanzien van de inrichting van de IT governance board, het evalueren van de operatie en het nadenken over de strategie van ICT. Het hebben van een IT governance board is binnen de onderwijsinstellingen meer gemeengoed, dan bij de overige organisaties. Binnen het onderwijs is voorts het bijhouden van de ICT ontwikkelingen minder ingevuld, dan bij de overige organisaties in het onderzoek. Bij deze laatste kent men op dit terrein plurifomiteit.

Inleiding

Het vraagstuk van Business IT alignment staat al een groot aantal jaren in het centrum van de managementaandacht. Zo signaleert Luftman (2008), dat business IT alignment sinds 1980 in de top 10 staat en daarbij sinds 1994 doorlopend de eerste of tweede plaats inneemt. Het strategic alignment model van Henderson en Venkamatran (Henderson et al. 1993) kan worden gezien als startpunt voor de aandacht voor alignment. Het model richt de aandacht op de wijze waarop de strategie van een organisatie af kan worden gestemd op haar ICT en welke weerslag dit heeft voor de bedrijfsprocessen en hun ondersteuning door ICT.

Het door Henderson c.s. ontwikkelde Stategisch Alignment Model (SAM) bakent het begin van een lange reeks artikelen over het alignment-vraagstuk. In de loop van de tijd zijn er veel wijzigingen van het model gesuggereerd om tot een betere benadering van het vraagstuk te komen. Een daarvan is het Amsterdams Informatie Management (AIM) model (Abcouwer et al. 2006), dat specifiek aandacht vraagt voor vraagstukken van betekenisgeving en architectuur. Uitgaande van het AIM model zullen we in dit artikel kijken hoe alignment met behulp van het AIM model kan worden benaderd. Het artikel toont:

  • hoe de vier uithoeken van het model en hun onderlinge relaties anno 2010 zijn ingevuld in dertien grote Nederlandse overheidsorganisaties.

  • wat de concrete invulling is van de zes informatievoorzienings- en ICT vlakken van het AIM-model anno 2010.

De opbouw van het artikel is als volgt:in paragraaf 2 gaan we dieper in op de theorie. Daarna wordt in paragraaf 3 de onderzoeksopzet behandeld. In paragraaf 4 staat centraal hoe de invulling van de theorie binnen de onderzochte organisaties in de praktijk plaats vindt.

De theoretische achtergrond

Strategic alignment

Het “Strategic Alignment Model” van Henderson en Venkatraman (1993) (zie figuur 1) geeft de afstemming tussen de wensen van de organisatie en de daarvoor nodige ICT aan. Henderson c.s. onderscheiden twee dimensies. De eerste dimensie maakt onderscheid tussen een externe focus, die gericht is op de omgeving rond de organisatie, en een interne focus, die gericht is op de structuur van de organisatie zelf. De tweede dimensie maakt onderscheidt de business en ICT. Dit model levert zo vier domeinen op die in harmonie moeten zijn voor optimale alignment:

  • het (externe) Business Strategy-domein;

  • het (externe) ICT Strategy-domein;

  • het (interne) Organisatorische infrastructuur en processen-domein;

  • het (interne) IS Infrastructuur en processen-domein.

Figuur 1 De business/ICT relatie volgens Henderson & Venkatraman

Figuur 2 Het Amsterdams Informatiemanagement model (AIM)

Elk van de vier domeinen is samengesteld uit de onderdelen scope, competenties, governance op het externe niveau en infrastructuur, processen en vaardigheden op het interne niveau. Door veel auteurs is dit SAM model als uitgangspunt genomen bij verder onderzoek . Aan de Universiteit van Amsterdam is zo het Amsterdams informatiemanagement model (AIM) ontwikkeld, waarin wordt aangegeven dat de verbindingen tussen de vier vlakken in het SAM model worden weergegeven door inrichtingsactiviteiten op het terrein van organisatie, informatievoorziening en ICT enerzijds en dat anderzijds de link tussen de organisatie en haar ICT vaak loopt via een informatievoorzieningfunctie waarin de voor de organisatie relevante betekenis aan de informatie wordt toegekend. De vier vlakken van Henderson c.s. worden zo met elkaar verbonden. In figuur 2 het AIM model weergegeven.

Het eerste deel van het artikel geeft de concrete invulling van de hoekvlakken van het AIM model. Hierbij is het doel inzichtelijk te maken, hoe organisaties de balans tussen organisatiedoelen enerzijds en de toepassing van strategische ICT anderzijds vormgeven. Het tweede deel gaat in op de invulling van zes vlakken. Uit figuur 2a wordt per vlak duidelijk wat het onderzoek wil weten: de producten, wat de impact is van andere vlakken en de organisatie en sturing.

Opzet van het onderzoek

Het onderzoek werd gedaan met behulp van diepte interviews. Deze diepte interviews werden gehouden met medewerkers op het terrein van de informatievoorziening en die op het terrein van ICT van 13 grote overheidsorganisaties. Bij de interviews werden standaardvragenlijsten gebruikt, die aan deze medewerkers tevoren werden toegestuurd. De vragen voor de interviews werden geformuleerd door de kenniskring van het lectoraat. Hierbij vormde de theorie over het AIM de basis voor de vragen. De geïnterviewde organisaties zijn zes organisaties in de onderwijswereld en zeven organisaties buiten de onderwijswereld. De eerste betreffen de universiteiten van Twente, Tilburg en Eindhoven én drie lectoraten van de hogescholen Fontys, In Holland en Arnhem/Nijmegen. De tweede groep organisaties betreffen de Politie, een grote overheidsorganisatie belast met belastingheffing en inning, ProRail, de dienst Uitvoering Onderwijs, het Kadaster, de woningcorporatie Ymere en een pensioenuitvoerder. In de uitwerking van de resultaten is ervoor gekozen deze dertien organisaties in vier groepen in te delen. Dit zijn de twee soorten opleidingsorganisaties, de organisaties met een sterk informatie-intensief primair proces en de overige organisaties. Elke groep bevat zo drie organisaties of meer.

De interviews zijn gehouden door studenten van Fontys Hogeschool voor toegepaste wetenschappen. Zij werden voorbereid voor het doen van interviews over dit onderwerp door het houden van twee proefinterviews. Deze proefinterviews werden gehouden met leden van de kenniskring van het lectoraat en bij medewerkers op van de Services afdeling van Fontys. Daarna bezocht elke studentengroep twee externe organisaties. Alle onderzochte organisaties hebben meer dan 1300 medewerkers.

De resultaten van het onderzoek worden weergegeven in tabellen. Na weergave van de tabellen worden de resultaten vergeleken van per groep van onderscheiden organisaties.

Figuur 2a Het AIM-model, de drie vlakken voor de informatievoorziening en voor ICT plus mogelijke producten per vlak

De empirie

De vulling van de hoekvlakken

In figuur 3 is de invulling van de vier hoekvlakken en hun verbindingen in het AIM model weergegeven. Uit deze figuur komt naar voren, dat voor wat betreft de invulling van de vier vlakken per groep van organisaties:

De invulling van de vier vlakken

  • Het organisatie strategievlak: drie groepen van organisaties hebben een duidelijk omschreven strategie. Bij de universities of applied sciences is dit minder het geval. Hier werkt men meer van project naar project.

  • Het ICT strategievlak: er wordt niet in alle gevallen expliciet aan trendwatching gedaan wat betreft ICT. Dit komt in 50%-67% van de organisaties voor.

  • De uitvoering van het primaire proces: Een periodieke evaluatie van de werking van het wordt in drie van de vier groepen gedaan. Bij de groep universities of applied sciences gebeurt dit alleen bij het optreden van problemen.

  • De levering van ICT: vrijwel in alle groepen is er in 100% sprake van een evaluatie van hun werk. Deze evaluatie gaat in het algemeen over technische aspecten en niet over de kwaliteit van de functionaliteit.

Figuur 3 De invulling van de vier hoekvlakken en hun onderlinge relatie

De links tussen de vlakken

  • De link tussen de organisatie strategie en haar uitvoering: in het algemeen loopt deze via de hierärchie en de daarmee gepaard gaande rapportages.

  • De link tussen organisatie strategie en ICT strategie: in het onderwijsveld is er in 84% van de gevallen van een IT governance board, waarin de leiding van de organisatie en die van ICT zitting hebben. In de andere organisaties in minder dan 50%.

  • De link tussen de ICT strategie en de uitvoering van de ICT strategie: op dit terrein zijn er vele wijzen van werken. Soms via architectuur, soms via overleg, soms strategie vertaald naar een productcatalogus.

  • De link tussen de uitvoering van de organisatie strategie en de uitvoering van de ICT: In het algemeen is informatiemanagement op operationeel niveau ingevuld. Informatie-management op operationeel niveau houdt in dat de gebruiker functioneel wordt ondersteund bij het gebruik van ICT. Men leidt op, men geeft advies, men legt uit, men zorgt voor authorisaties, men lost problemen op en is het directe contact tussen gebruikers en de ICT afdeling.

Uit dit deel van het onderzoek komt voor wat betreft de invulling van de hoekpunten van het AIM-model, dat in het algemeen er sprake van een instellingsplan, een duidelijke evaluatie van de technische zijde van ICT en dat het primaire proces ook regelmatig wordt nagelopen. Het invullen van het ICT strategievlak blijft hierbij achter. Wat betreft de links tussen de vlakken valt op dat er in het onderwijsveld vrijwel altijd een IT governance board aanwezig is en dat men op operationeel niveau informatiemanagement heeft ingericht.

De invulling van de informatievoorzienings- en de ICT vlakken

De informatievoorzieningsvlakken: impact, producten en organisatie

In figuur 4 wordt ingegaan op impact van andere vlakken van het AIM-model op elkaar, op de producten van één vlak en op de organisatie, die deze producten levert. Uit deze figuur komt naar voren:

Het vlak op het terrein van de strategie van de informatievoorziening

  • Impact andere vlakken op dit vlak: de uitgangspunten voor de producten van dit vlak komen over het algemeen uit beleids- of ondernemingsplannen. Soms is er een bedrijfsfunctie model, soms is er een domein visiedocument. In de groep overheidsorganisaties, waarbij informatie verwerking niet de kern is van het primaire proces, ligt dit iets afwijkend. Hier stelt men dat de eisen voor de informatievoorziening uit het proces voortkomen en zich concentreren op eisen om komen tot meer standaardisatie en consolidatie van voorzieningen

  • Producten en diensten: op dit terrein valt het op dat in de organisaties in het onderwijsveld er een informatieplan aanwezig is. In de andere organisaties in de openbare sector is dit niet altijd het geval.

  • Qua organisatie komt de IT governance board op. Deze is op universities of applied sciences altijd aanwezig. In de andere groepen organisaties niet immer.

Het vlak op het terrein van inrichten

  • Impact van de andere vlakken op het werk in dit vlak: in het algemeen komen de eisen van de klant. Universities of applied sciences vormen daar een uitzondering in. Hier komen deze vooral nog vaak van de ICT.

  • Producten en diensten: in het algemeen is per project een projectstartarchitectuur aanwezig en wordt volgens een methode gewerkt.

  • Organisatie: bij de organisatie legt men de nadruk op het aanwezig zijn van stuur- en projectgroepen. De link vanuit beleid naar de operationele informatie management taken lijkt niet altijd aanwezig.

Figuur 4 Impact op, producten en organisatie van de informatievoorzieningsvlakken

Het vlak op het terrein van verrichten

  • Impact van de andere vlakken: in het algemeen worden hoge eisen gesteld vanuit wetgeving aan de gegevenshuishouding. Daarnaast ziet men vooral in de organisaties uit het onderwijsveld, dat er sterk het accent wordt gelegd op eisen qua betrouwbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid van gegevens.

  • Producten en diensten: het doen van informatiemanagement taken en deze taken zijn sterk operationeel gericht.

  • Organisatie: bij de universiteiten is operationeel informatiemanagement op diverse plaatsen ingericht gespreid. Bij de universities of applied sciences maakt dit deel uit van de directies in het servicebedrijf.

Kijkt men naar de invulling van de informatiemanagement vlakken, dan lijkt over het algemeen gebruik te worden gemaakt van ondernemingsplannen bij de invulling van strategisch informatie management en leidt het werk in het strategisch vlak tot een informatieplan. Het hebben van een IT governance board lijkt in het onderwijsveld. Wat betreft de eisen bij de inrichting van informatie-management komen de eisen voornamelijk van de klant. Op dit terrein vormen de universities of applied sciences een uitzondering: hier komen deze nog vooral vanuit ICT. Bij het inrichten wordt methodisch gewerkt en maakt men veelal gebruik van een projectstartarchitectuur. Bij de organisatie van de inrichting wordt vooral met stuur- en projectgroepen gewerkt. Op dit niveau wordt zelden de link tussen het strategische informatiemanagement en het operationele informatie management gelegd. Op het operationele niveau wordt vrijwel altijd operationeel informatiemanagement gedaan. Dit operationele informatiemanagement wordt niet altijd strak vanuit het strategische informatiemanagement aangestuurd.

De ICT vlakken: impact, producten en organisatie

In figuur 5 wordt ingegaan op impact op, producten van en organisatie van de drie ICT-vlakken. Uit deze figuur komt naar voren:

De vlakken op het terrein van het richten van de ICT

  • Impact van de andere vlakken: de eisen aan de ICT strategie komen in het algemeen uit SLA’s of uit het proces.

  • Producten en diensten: in het algemeen is een automatiseringsplan aanwezig.

  • Organisatie: de taak wordt voor zover hij wordt gedaan nu eens door informatiemanagement gedaan, dan weer door ICT.

De vlakken op het terrein van inrichten

  • Impact van andere vlakken: de eisen komen vooral vanuit de architectuur of vanuit de vraag.

  • Producten en diensten: vooral bij de universities of applied sciences en bij de organisaties met een niet informatieintensief primair proces wordt gewerkt met servicecatalogi. De overheidsorganisaties met een sterk informatie-intensief primair proces kennen veelal een roadmap met referentiearchitecturen.

  • Organisatie: in het algemeen wordt met behulp van stuurgroepen en projectgroepen tot de inrichting van ICT gekomen.

Figuur 5 Impact op, producten en organisatie van de ICT-vlakken

De vlakken op het terrein van verrichten

  • Impact van de andere vlakken op dit vlak: in het algemeen komen de eisen vanuit de wensen naar beveiliging, integriteit en vertrouwelijkheid van gegevens en vanuit de noodzaak tot standaardisatie.

  • Producten en diensten: werkende applicaties en infrastructuren.

  • Organisatie: applicatiebeheer en exploitatieafdeling. Soms doet deze afdeling ook een deel van het operationele informatiemanagement.

Wat betreft ICT lijkt de strategie van ICT minder te zijn ingevuld. Toch is er over het algemeen een automatiseringsplan aanwezig. De output zijn applicatiebeheer en exploitatie beheer taken.

Conclusies

In figuur 2 is het AIM-model weergegeven. De tweede kolom in dit AIM-model vormen de Informatiemanagement taken. De derde kolom worden gevormd door de ICT taken. Uit het onderzoek komt naar voren, dat de inrichtingstaak op het terrein van informatiemanagement en de strategische taak op het terrein van ICT niet immer worden ingevuld. De afstemming op strategisch niveau tussen de taken op strategisch niveau door het inrichten van een IT governance board wordt in het onderwijsveld gedaan. Bij de overige organisaties is dit niet altijd het geval.

Wanneer men in de toekomst, de taken in de kolom informatiemanagement en die in de kolom ICT management gaat scheiden, dan zal een organisatie vaak achterblijven met de informatie-management taken. Duidelijk wordt dat deze kolom van taken qua inrichting in opbouw is en dat niet overal alle vlakken van deze kolom volledig zijn ingericht, laat staan op elkaar afgestemd.

Discussie

Bij het onderzoek bleek dat het concreet invullen van de theorie over het AIM per door het AIM onderscheiden vlak niet eenvoudig is. In het onderzoek is geprobeerd per vlak aan te geven, welk product of welke dienst een vlak levert; hoe men is ingericht om dit product en deze dienst te leveren en wat de invloed van de activiteiten van de omliggende vlakken is op het werk van dat vlak. Hiermee werd onderzoek naar invulling mogelijk. In de praktijk van het onderzoek bleek vervolgens, dat het model een helder communicatiemiddel is, maar dat concreet ingaan op de feitelijke invulling van de vlakken voor de onderzochte organisaties niet eenduidig is. Dit heeft de scherpte van de conclusies beïnvloedt.

Het onderzoek is uitgevoerd bij overheidsorganisaties en bij universiteiten. Dit is gedaan omdat het model in Nederland vooral door hen wordt toegepast. Hierbij bleken de universiteiten qua invulling van de vlakken meer overeenkomsten te vertonen dan de andere overheidsorganisaties. De reden hiervan ligt naar de mening van de onderzoekers in het feit, dat de universiteiten meer samenwerken in overkoepelende verbanden.

[PDF]

Opmerking

Je moet lid zijn van Via Nova Architectura om reacties te kunnen toevoegen!

Wordt lid van Via Nova Architectura

Sponsoren

Sessies

19-06: KNVI/PLDN sessie over semantische data integratie in de weg- en spoorinfrastructuur 

28-06: LAC summit meer...

15/16-11: Landelijk Architectuur Congres meer...

Advertenties

Je kunt hier adverteren

© 2018   Gemaakt door Stichting Digital Architecture.   Verzorgd door

Banners  |  Een probleem rapporteren?  |  Algemene voorwaarden